Sankhjakarika przez czcigodnego Iśwarakrysznę ułożona - przekład z sanskrytu

Sankhjakarika przez czcigodnego Iśwarakrysznę ułożona (ईश्वरकृष्णविरचिता साङ्ख्यकारिका / Īśvarakṛṣṇa-viracitā sāṅkhyakārikā) jest najstarszym i podstawowym podręczniekiem indyjskiej filozofii sankhji. Filozofia ta jest analizą wewnętrznej struktury człowieka i leży u podłoża filozofii jogi. Została także w tej czy innej formie przyjęta w innych systemach filozoficznych Indii. Obecna jest zwłaszcza w wedancie, nurtach tantrycznych, ale przede wszystkim inspirowała Buddhę (prawda o cierpieniu), a także lekarzy i twórców ajuwedy. Ajurweda przyjęła za swą podstwę właśnie filozofię sankhji. 
Przedstawiany poniżej przekład powstał w 1999 roku i w niemal niezmiennej postaci go tu publikuję. Wiele miejsc wymaga jeszcze wyjaśnienia i obszernego rozwinięcia przypisów na podstawie tradycyjnych komentarzy, Matharawrytti i Gudharthadipika. Jednak sam przekład tekstu powienien być dostępny, aby każdy mógł sam zastanawiać się nad sensem tego jednego z najważniejszych i pierwszych tekstów filozofii indyjskiej i aby zrozumieć pierwotą naukę jogi.  

  1. Na skutek dotknięcia trojakim cierpieniem1 rodzi się dążenie do poznania środka usuwającego je; na zarzut, że [to dążenie] jest zbędne, bo środek już jest znany2 zaprzeczymy, bo nie [usuwa on cierpienia] całkowicie i raz na zawsze.

  2. [Środek] objawiony3 jest jak zwykły – jest nieczysty4, cechuje go nietrwałość5 i przekracza możliwości wielu [ludzi]6; lepszy jest przeciwny do takiego, polegający na rozróżnieniu przejawionego (vyakta), nieprzejawionego (avyakta) i poznającego (tego kto poznaje, jña).

  3. Pramateria (pierwsze tworzywo, mūla-prakṛti) jest niewytworzona, materii (tworzyw), które stwarzają jest siedem - mahat i dalsze; szesnaście zaś jest wytworów; purusza nie jest ani stwarzającym (tworzywem, materią prakryti), ani wytworem (vikṛti).

  4. Ponieważ spostrzeżenie, wnioskowanie i wiarygodna wypowiedź zawierają wszystkie rodzaje wiarygodnego poznania, znane jest trojakie wiarygodne poznanie; dotarcie do przedmiotu poznania jest tylko przez wiarygodne poznanie.

  5. Spostrzeżenie to sąd o przedmiocie. Wnioskowanie uznaje się trojakie7, opiera się na oznace (liṅga) i mającym oznakę (oznaczonym, liṅgin)8. Natomiast wiarygodna wypowiedź to autorytatywne objawienie.

  6. [Przedmioty] pozazmysłowe ujmuje się przez wnioskowanie zwane sāmanyatodṛṣṭa. Niedostępny nawet przez nie, pozazmysłowy przedmiot, pojmuje się poprzez wiarygodny przekaz.

  7. Przedmiotu nie ujmuje się z za daleka, z za bliska, na skutek wady zmysłu, braku uwagi, subtelności (małości) [przedmiotu], przegrody, zagłuszenia (dominacji) przez silniejszy i zmieszanie z podobnymi.

  8. Nie ujmowanie tej [Pramaterii, (pratworzywa, prakṛti)] jest z powodu [jej] subtelności, nie z powodu nieistnienia; ujmuje się ją ze skutku. Mahat9 i dalsze są jej skutkiem, podobnym do Pramaterii a zarazem różnym od niej.

  9. Ponieważ to, co nie istnieje, nie daje skutku10, ponieważ przyjmuje się, że istnieje przyczyna materialna11, ponieważ nie powstaje dowolnie wszystko [ze wszystkiego]12, ponieważ mogący wytwarza tyko to, co możliwe [jest dla niego do wytworzenia]13, ponieważ istnieje przyczyna14, dlatego skutek istnieje w przyczynie.

  10. P r z e j a w i o n e ma przyczynę, jest nietrwałe, nie-wszechobecne, w [stałym] ruchu, na czymś się zasadza, jest oznaką [czegoś innego], jest złożone i zależne od czegoś drugiego; N i e p r z e j a w i o n e jest mu całkowicie przeciwne15.

  11. Przejawione oraz P o d s t a w a (Pramateria) są złożone z trzech gun, nie mają zdolności rozróżniania, są przedmiotem powszechnym (wspólnym), są nieświadome, zdolne do rodzenia (tworzenia innych przedmiotów); P u r u s z a jest im przeciwny, ale jest podobny do Podstawy16.

  12. Guny mają naturę przyjemności, nieprzyjemności i ociężałości; służą dla ukazywania, działania (rozpoczynania) i utrzymywania; działają wzajemnie nad sobą dominując, jedna w drugiej się zasadzając, wzajemnie się rodząc i łącząc w pary.

  13. Przyjmuje się, że sattwa jest lekka i świetlista, a radżas pobudzający i ruchliwy, tamas zaś ciężki i zasłaniający; działają ze względu na cel, podobnie jak lampka oliwna17.

  14. Braku zdolności rozróżniania i dalszych [własności Przejawionego] dowodzi się [na podstawie tego, że] ma [ono] naturę trzech gun i że się im przeciwstawia; ponieważ skutek ma w istocie cechy przyczyny, dowodzi się, że Nieprzejawione ma również te same cechy.

  15. Ponieważ rzeczy jednostkowe są ograniczone (wymierne), ponieważ jest ścisły związek przyczyny ze skutkiem(samanvaya), ponieważ jest działanie (rozwój, ewolucja, pravrtti), ponieważ jest podział na przyczynę i skutek i [zarazem] jedność [różnorakiego] wszechświata,

  16. Przyczyną jest Nieprzejawione. Działa przez trzy guny i jako zbiór, ulegając jak woda przemianie, polegającej na różnicowaniu się wzajemnego zasadzania się na sobie każdej guny.

  17. Ponieważ [ten] zbiór jest dla kogoś drugiego, ponieważ jest przeciwstawianie się trzem gunom, ponieważ istnieje zwierzchność, istnieje dusza (purusa), gdyż to ona jest doznająca, i [w niej] jest działanie na rzecz wyzwolenia (dążenie do wyzwolenia) [z cierpienia].

  18. Ponieważ każdy ma wyznaczone narodziny, śmierć i narządy (karana), i ponieważ ich działanie jest nierównoczesne, dowiedziono wielości dusz; także ponieważ występuje przeciwstawianie się [różnym odmiennym] tworom utworzonym z trzech gun i jest coś przeciwnego, różnego, od tych tworów18 [istnieje wielość dusz].

  19. Z tego przeciwieństwa (przeciwstawiania się viparyaya) dowodzi się, że purusza jest świadkiem, a także jego wolności (kaivalya), obojętności, bycia widzącym (postrzegającym, świadkiem) i niedziałającym (akartṛtva).

  20. Dlatego przez połączenie z nim (puruszą) ciało przyczynowe (liṅga) jest jakby świadomością; chociaż guny działają, a on jest niezaangażowany (obojętny), to jednak jak gdyby jest sprawcą.

  21. Zachodzi połączenie ich obu: [Podstawy pramaterii, pradhāna)] z puruszą (duszą) aby [Pramateria] widziała, a [duszy, (puruszy)] z Podstawą (pradhaną) aby [purusza dotarł] do wyzwolenia (kaivalya), podobnie jak chromego ze ślepym19. Z tego [połączenia] zrodzony jest świat:

  22. Z Prakryti (Pramaterii) [rodzi się] mahat20, z niego - ahaṅkāra21, z niej - zbiór szesnastu22; z piątki23 z tej szesnastki - pięć [grubych] żywiołów24.

  23. Buddhi (rozum, inteligencja, mahat – powszechna inteligencja) to zdecydowanie (adhyavasāya), dharma (moralność)25mądrość (poznanie, jñāna), wolność od pragnień (vairagya), panowanie (aiśvarya). Taką formę ma sattwiczna buddhirozum z przewagą sattwy. Tamasowa [buddhi] jest odwrotna do niej26.

  24. Ahaṅkāra (poczucie „ja”) to utożsamienie (przywłaszczenie), powstaje z niej dwojakie stworzenie: jedenastka zmysłów27 oraz piątka subtelnych żywiołów (tanmātra).

  25. Jedenastka [zmysłów], która ma przewagę sattwy powstaje z ahankary „modyfikującej” (vaikṛta-ahaṅkāra)28. Subtelne żywioły (tanmātra) [powstają] z „żywiołowej” ahankary, (bhautika-ahaṅkāra)29, która ma przewagę tamasu. Zarówno jedne jak i drugie powstają ze świetlistej (taijasa)30.

  26. Zmysłami poznania (buddhi-indriya) nazywa się słuch, dotyk, wzrok, smak i węch; zmysłami poznania nazwano mowę, ręce, nogi, narząd rozmnażania i narządy wydalania.

  27. Umysł (manas) ma naturę ich obu (zmysłów poznania i działania), i z powodu wspólnej [z nimi] funkcji jest zmysłem, postanawiającym (myślącym, wyobrażającym, koordynującym wszystkie zmysły). Na skutek szczególnej przemiany gun [umysły] są liczne, a także [różnicują się] z powodu różnych (odmiennych) przedmiotów postrzeżenia.

  28. Przyjmuje się, że działaniem pięciu [zmysłów poznania] jest samym tylko odbijaniem (oświetlaniem) barw i pozostałych [przedmiotów ujmowanych zmysłami], a [działaniem] pięciu [zmysłów działania] - mówienie, chwytanie, chodzenie, wydalanie i rozkosz.

  29. [Te] trzy (tj. buddhi, ahaṅkāra i manas) funkcjonują wedle swego przeznaczenia (zgodnie ze swoją rolą)31 i są indywidualne. Działaniem wspólnym [dla wszystkich] narządów32 jest 5 wiatrów - prāna itd33.

  30. Działanie czwórki34 zachodzi jednocześnie, a uporządkowane są kolejno; czy się postrzegło czy nie, trójką wcześniejsze jest ich (tj. zmysłów) działanie.

  31. One (zmysły) zajmują się każde swoją czynnością wywołaną wzajemnym pobudzaniem (sygnałem); powodem jest tylko cel puruszy - nic innego zmysłu nie wprawia w działanie.

  32. Narządów psychicznych35 jest 13. One wchłaniają36, trzymają37 i oświetlają38 przedmiot (skutek, kārya); ich przedmiot działania jest dziesięcioraki39 i jest wchłaniany, trzymany i oświetlany.

  33. Narząd wewnętrzny jest potrójny, [narząd] zewnętrzny - dziesięcioraki i jest przedmiotem [potrójnego]. Zewnętrzny [działa] w teraźniejszości, wewnętrzny zmysł (narząd) - w trzech czasach.

  34. Z pośród nich piątka zmysłów poznania ma za przedmiot wiśesze40 i awiśesze41; mowa za przedmiot ma dźwięk, a pozostałe [zmysły działania] mają pięć przedmiotów.

  35. Ponieważ buddhi wraz z resztą wewnętrznego narządu obejmuje wszelki przedmiot, dlatego potrójny narząd jest odźwiernym, a pozostałe [zmysły] wrotami.

  36. One [są?] jak lampy o wzajemnie od siebie różnych (odmiennych) cechach charakterystycznych szczególnym układzie gun cały przedmiot należący do puruszy oświetliwszy42, przekazują do buddhi.

  37. Ponieważ każde poszczególne doznanie dla puruszy przekazuje buddhi, to później43 też ona [tj. buddhi] rozpoznaje subtelną różnicę między pradhaną a puruszą.

  38. Awiśesze to tanmatry; z ich piątki powstałe pięć żywiołów uważa się za wiśesze; [są one] ciche44, straszne45 i ogłupiające46.

  39. [Ciała] subtelne (sūksma), fizyczne (zrodzone z rodziców mātṛpitṛjā), tudzież twory przyrody (twory naturalne, przedmioty martwe) - to byłaby trojaka wiśesza; Z pośród nich [ciała] subtelne są trwałe, a zrodzone z rodziców - giną.

  40. Ciało subtelne (linga) zrodzone wcześniej, nieprzywiązane i trwałe, wędruje (krąży), nietknięte doznaniem (nirupabhoga), kierowane przez bhawy (pod władzą bhaw) od mahatu do subtelnych [żywiołów].

  41. Jak obraz bez podkładu, jak bez słupa (jego) cień, tak samo bez wiśesz (subtelnych żywiołów) linga trwać nie może, [bo] nie miałaby oparcia.

  42. Ona (linga) uwarunkowana jest służeniem dla puruszy na zasadzie związku przyczyny i mającego przyczynę; mocą potęgi prakryti (przez połączenie z potęgą prakryti) linga występuje jak aktor.

  43. Bhawydharma i dalsze47 są naturalne (spełnione, saṁsiddhika), wrodzone (prākṛtika)48 lub nabyte (vaikṛta)49 (lub wg. innej wersji: bhawy dharma i dalsze są spełnione z natury lub nabyte); widzi się, że mają oparcie w buddhi, a embrion i dalsze [stany, dyspozycje cielesne]50 mają swe oparcie w skutku [tych bhaw, dyspozycji] (czyli w ciele).

  44. Przez dharmę jest ruch w górę, ruch w dół jest przez adharmę, przez poznanie jest wyzwolenie, przez przeciwne mu - powiada się, że niewola.

  45. Przez niepragnienie następuje rozpuszczenie w prakryti, reinkarnacja jest na skutek pragnienia – radżasu; przez opanowanie nastaje wolność od udręk, przez przeciwne - jego przeciwieństwo.

  46. Oto jest świat uświadamiany (?) (intelektualny (?), pratyayasarga)51, mówi się, że jest niewiedzą (błędem, viparyaya), niemocą (aśakti), zadowoleniem (tusti) i osiągnięciem (doskonałością, siddhi); ale jego odmian jest pięćdziesiąt z powodu ścierania się nierówności (zróżnicowania) gun. (lub: łączenia się gun w nierówny sposób).

  47. Pięć jest rodzajów pomyłek (błędów, viparyaya)52, a niemocy (aśakti) z powodu niepełności zmysłów jest 28 rodzajów; zadowoleń (tusti) jest dziewięć, spełnień (siddhi) jestosiem.

  48. Osiem rodzajów jest ciemnoty (tamas), zaślepienia (moha) też [osiem], dziesięć rodzajów jest wielkiego zaślepienia (mahamoha), osiemnaście rodzajów jest mroku (tamisra) i tyleż samo ślepego mroku (andha-tamisra).

  49. Jedenaście jest ułomności (vadha) zmysłów, razem z ułomnościami buddhi stanowią niemoc; ułomności buddhi jest 17 - biorą się z przeciwieństwa do tuszti i siddhi.

  50. Zadowoleń (tusti) wymienia się 9: cztery dotyczące życia duchowego zwane prakṛti53, upādāna54, kāla55 i bhāgya56i pięć zewnętrznych powstałych z odrzucenia przedmiotu (na skutek wstrzymywania się od używania przedmiotów)57.

  51. Namysł, słuchanie pouczeń, studiowanie, zapobieganie trzem cierpieniom, pozyskanie przyjaciół i hojność (dawanie) - to osiem osiągnięć (siddhi); poprzednie trzy (błąd, niemoc i zadowolenie) są bodźcem do siddhi.

  52. Bez bhaw nie ma rozwoju lingi (ciała przyczynowego), a bez lingi nie rozwiną się bhawy; przeto zwany lingą i zwany bhawą - dwóch rodzajów istnieje wytwór (świat wytworzony, sarga).

  53. Świat (sarga) istot wyższych (daiva) różnicuje się na osiem58, a pięcioraki jest świat niższego łona (tairyag-yona)59, ludzki jest jeden60 - one wszystkie stanowią świat (stworzenie, sarga) żywiołowy (ożywiony, fizyczny, bhautika).

  54. Stworzenie (świat, sarga) od Brahmy aż po kępę trawy jest pełne sattwy (światła) w górze, a w dole - jest pełne tamasu (ciemnoty); w środku jest pełne radżasu (ruchu).

  55. Tutaj [w tej sardze (trzech światach)] świadomość-purusza doświadcza cierpienia od starości i śmierci (spowodowanego starością i śmiercią) do czasu uwolnienia się od lingi, przeto61 cierpienie jest powszechne (zupełne, samāsena) /naturalne (svabhāvena62).

  56. Tenże utworzony z prakryti przedmiot od mahatu aż po żywioły zaistniał dla [dobra] kogoś drugiego, dla wyzwolenia każdego puruszy, choć jak gdyby dla siebie (sam z siebie).63

  57. Jak mleko nieświadome istnieje celem rozwoju cielęcia, podobnie istnieje Podstawa (pradhāna, prakryti) dla wyzwolenia puruszy.

  58. Jak dla zaspokojenia pragnień świat ludzi wprawiany jest w działanie, tak wprawiana jest w działanie Nieprzejawione (prakryti) dla wyzwolenia puruszy.

  59. Jak tancerka odegrawszy przed publicznością [swą rolę] schodzi ze sceny, podobnie Prakryti objawiwszy siebie przed puruszą, znika (zaprzestaje ewolucji).

  60. Na różne sposoby prakryti, mająca guny, służąca niesłużącemu puruszy, będącemu poza gunami - działa na jego rzecz (korzyść) bezinteresownie (bez korzyści dla siebie).

  61. Nie ma niczego bardziej dziewiczego niż prakryti” - tak myśli purusza, a ona: „Zauważył mnie” - i drugi raz nie daje się ujrzeć puruszy (i nie ukazuje się więcej puruszy).

  62. Dlatego nie jest zniewolony, ani nie uwalnia się, ani nie wędruje żaden [purusza]; wędruje, wiąże się i uwalnia prakryti występująca w wielu oparciach (tworach).

  63. W ten sposób prakryti sama wiąże się swymi siedmioma postaciami64, a jedną postacią65 również ona uwalnia na rzecz (dla dobra) puruszy.

  64. W ten sposób na skutek ćwiczenia z tattwami [w stosunku do nich] powstaje poznanie „nie jestem, nie mam, nie ja”, czyste z powodu braku błędu i jedyne (absolutne).

  65. Przez to [poznanie na skutek ćwiczenia] purusza siłą rzeczy z pozycji świadka w sobie oparty ogląda prakryti, której twórczość ustała, mającą zanikłe siedem postaci66.

  66. Ujrzałem ją” - pierwszy obojętnieje (nie zwraca na nią uwagi), a „ujrzał mnie” - uspokaja się druga; chociaż są połączone, oba nie mają celu stworzenia.

  67. Gdy skutkiem dojścia do prawdziwego poznania dharma i dalsze osiągną stan nie powodowania skutku (nie bycia przyczyną (akāranatva), człowiek żyje (pozostaje) siłą rozpędu, tak jak koło garncarskie.

  68. Po oddzieleniu się od ciała, z powodu spełnionego celu67, gdy pradhāna jest wycofana, osiąga się obie kaiwalję - całkowitą (aikāntika) i trwałą (ayāntika).

  69. Tę tajemną wiedzę służącą puruszy wyłożył najlepszy mędrzec, gdzie rozpatruje się jak trwają, jak powstają i jak rozpuszczają się byty.

  70. Tę wiedzę przeczystą, najpierwszą, mędrzec przekazał ze współczucia Asuriemu, Asuri zaś Pańczasiksze, a on rozpowszechnił naukę [wśród ludzi].

  71. Otrzymaną przez nieprzerwaną tradycję uczniów, szlachetnej myśli Iśwarakryszna [wcześniej] poznawszy dokładnie, streścił doktrynę w metrum ārya (szlachetne).

  72. Te tylko zagadnienia poruszone zostały w tej Siedemdziesiątce, które w całości należą do Szasztitantry, bez objaśniających przypowieści (ilustracji) oraz zarzutów (odmiennych twierdzeń, innych poglądów, dyskusji, paravāda).

73.Dlatego ta nauka jest całościowa i nie pozbawiona istotnych rzeczy (zagadnień, elementów); jest jakby odbiciem w zwierciadle wielkiej Szasztitantry.

 -----------

1Trojakie cierpienie to: 1. Pochodzące od siebie samego (adhyātmika), które jest dwóch rodzajów: a) cielesne (śārīra), które może być naturalne (naisargika), np. głód, pragnienie, lub powstałe z trzech humorów (doṣajanya), np. choroba; b) umysłowe (mānasa), np. pragnienie, gniew itd.; 2. Pochodzące od innych istot (adhibhautika); 3. Pochodzące z siły wyższej (adhidaivika) - od żywiołów, od bogów.

2medycyna i inne metody.

3podany przez Śruti (Wedy).

4jest nieczysty, gdyż wiąże się z cierpieniem, np. zwierząt składanych w ofierze itd..

5jest nietrwały, gdyż pośmiertne doznania w niebie, które są dla niektórych celem, kończą się wraz z ponownymi narodzinami.

6Na podstawie twierdzeń: 1) „Po ujrzeniu Boga powstaje wielkie cierpienie (duḥkha)” oraz 2) „Po złożeniu stu ofiar (kratu) ma potężną moc, wobec której znikoma jest [moc osiągana] z trzech, czy czterech [ofiar]” i innych. Pierwsze wskazuje, że tylko osoby zdolne wytrzymać wielkie cierpienie, są w stanie zastosować środek usuwający cierpienie; drugi, że tylko osoby bogate, których stać na złożenie stu ofiar.

7 Trojakie wnioskowanie: 1. Pūrvavat, czyli poprzednika o następniku, np. z chmur o deszczu. 2. Śeṣavat, czyli z następnika o poprzedniku, np. z wezbranej rzeki o wcześniejszym deszczu. 3. Sāmānyatodṛṣta – z widzenia powszechnego współwystępowania, gdzie widzi się tylko tylko jedną część współwystępujących członów, a o reszcie się wnioskuje.

8Czyli to, o czym wnioskuje się z oznak.

9 Powszechna inteligencja, powszechny rozum (buddhi).

10 Nie można wytłoczyć oleju z piasku, bo go tam nie ma; (Math.V.) nie można z włosów żółwia utkać tkaniny.

11 Ilustruje się to w ten sposób, że np. człowiek spragniony jogurtu wybierze mleko, a nie wodę, dlatego że w mleku znajduje się jogurt, mleko tu jest materialną przyczyną jogurtu.

12 Nie można ze srebra lub trawy wykonać złotej ozdoby.

13Glina zdolna jest do stworzenia dzbanów i garnków, a nie biżuterii, bo w niej się nie zawierają

14Skutek istnieje w przyczynie, zatem mają też cechy nieprzeciwne sobie; przyczyna jest istniejąca, stąd skutek też istnieje. pszenica rodzi pszenicę, ryż rodzi ryż, itd.

15czyli ma cechy przeciwne do właśnie wymienionych cech tego, co przejawione.

16Purusza jest przeciwny trójgunowości itd., a podobny jest do Prakryti określonej w karice poprzedniej, czyli jest bez przyczyny, wszechobecny itd.

17Gdzie tamas jest jak nieruchomy knot, radżas jak oliwa, a sattwa jest jak płomień (światło) lampki.

18Z tego stwierdzenia wynika, że każdy twór w świecie ma swojego świadka, tych świadków jest nieskończona ilość i każdy z nich jest w opozycji do swojego tworu. W oryginale sanskryckim obie wersje wyrażone są jednym dwuznacznym stwierdzeniem. (przyp.tłum.)

19Ślepy bierze kulawego na plecy, kulawy wskazuje mu drogę i w ten sposób obaj sobie radzą i mogą dojść do wyznaczonego celu.

20Ciąg ten dotyczy zarówno stworzenia powszechnego jak i jednostkowego. Mahat - kosmiczna inteligencja, a w wypadku jednostki rozum, intelekt - synonim buddhi (rozum).

21Poczucie „ja”, własnej indywidualności.

22umysł (manas), 5 zmysłów poznania – słuch, dotyk, wzrok, smak i węch, 5 zmysłów działania – język, ręce, nogi, narząd rozmnażania i narządy wydalania, 5 subtelnych żywiołów (tanmatra, żywiołów w postaci nie przejawionej w fizycznym świecie lub będących tylko atomem) – subtelna przestrzeń, subtelny wiatr, subtelny ogień, subtelna woda i subtelna ziemia.

23Tzn. z piątki - subtelnych żywiołów.

24Przestrzeń, wiatr, ogień, woda i ziemia.

25Wg. Mathary to 5 jam i 5 nijam

26Czyli jest to niemoralność, niewiedza, pragnienie i brak panowania.

27dosł. „zmysłowa jedenastka”: umysł, 5 zmysłów poznania i 5 zmysłów działania.

28Vaikṛta-ahaṅkāra, z niej powstaje psychika.

29Bhūtādi ahaṅkāra, z niej powstają subtelne żywioły, a z nich z kolei grube (fizyczne).

30Taijasa ahaṅkāra, powstała ze zmieszania ich obu, tj. psychiki i żywiołów.

31svālakṣanyā, svalakṣaṇam - 1) zgodnie z przeznaczeniem, którym dla buddhi jest zdecydowanie (uchwycenie, zrozumienie, pojęcie, vyavasāya), dla ahankāry utożsamienie (abhimāna), dla umysłu myślenie (saṅkalpa); 2) zgodnie z nakierowaniem – tam gdzie się zwrócą, tam działają. 3) wg. własnej definicji, tj. ich definicja jest ich stanem (np. rozumsattwiczny to rozstrzyga, wpływa pozytywnie na moralność, poznaje, nie pragnie i panuje, a tamasowy daje niepewność, niemoralność, nie wie, chce i nie panuje. FR).

32Tylko, gdy jest prāṇa itd. możliwe jest działanie 13 zmysłów. Według Mathary chodzi tu jednak o antahkaranę.

33Wdech (prāna), wydech (apāna), udāna, samāna i vyāna. Pod słowem prāna rozumie się ogólnie energię życiową, czyli wszystkie energie, jakie kierują umysłem zmysłami i całym ciałem. W węższym znaczeniu prana znaczy „wdech”, najważniejsza energia, która pobudza wszystkie inne energie.

34Buddhi, ahankary, manasu i zmysłów (poznania i działania).

35Elementów psychiki, psychicznych narządów. Są nimi: rozum (buddhi), poczucie „ja” (ahankāra), umysł (manas), zmysły poznania – słuch, dotyk, wzrok, smak i węch oraz zmysły działania – mowa, ręce, nogi, narząd rozrodczy i narząd wydalania.

36āharana (żywienie się, przyjmowanie, wchłanianie) dotyczy zmysłów poznania i umysłu, które jak gdyby żywią się swoimi przedmiotami, bo bez nich zanikają; słuch żywi się dźwiękiem, wzrok barwą, itd. Jest to tamasowe działanie narządów.

37odnosi się do poczucia „ja” (zmysłu utożsamiania, ahankary) oraz zmysłów działania, które mają zdolność trzymać w sobie przedmiot. Czynność radżasowa.

38odnosi się do rozumu (buddhi), który tylko oświetla przedmiot, sam będąc nim nie tknięty. Jego czynność jest sattwiczna.

39Dźwięk, dotyk, barwa, smak, zapach oraz mówienie, chwytanie (branie), chodzenie, wydalanie i rozkosz.

40Viśeṣa, tj. różnicujące się na liczne: grube żywioły i ich pochodne.

41aviśeṣa, tj. nieróżnicujące się na liczne: subtelne jakości żywiołów (tanmātra)

42lub: „oświetliwszy w buddhi, przekazują dla puruszy

43tatah lub punah - później tj. gdy wyczerpie doznanie (upabhogę) (przyp. TR.)

44Śānta - ciche, spokojne; według Juktidipiki ponieważ mają właściwości oczyszczające; wg Mathary np. przestrzeń dla kogoś, kto wyszedł z ciasnego pomieszczenia daje wytchnienie.

45Ghora - straszne, oszałamiające; np. ta sama przestrzeń dla kogoś osłabionego i zmarzniętego; Yuktidīpikā: poza dwiema pozostałymi okolicznościami są groźne.

46Mūdha, np. przestrzeń dla kogoś, kto zgubił drogę; lub ponieważ mają właściwości zasłaniania.

478 bhaw (dyspozycji) to ułożone parami: dharma i adharma, jńāna i ajńāna, vairāgya i rāga, aiśvarya i anaiśvarya. Przeciwstawiają się sobie jako sattwiczne i radżasowe, a w wypadku ostatniej pary jako bhawa sattwiczna i tamasowa.

48Znajdujące się w samej prakryti.

49Wynikłe z przeobrażenia prakryti.

50okres życia płodowego, wiek dziecięcy, młodzieńczy i starczy

51
52omówione w następnej zwrotce ciemnota, zaślepienie, wielkie zaślepienie, mrok i ślepy mrok.

53niepodejmowanie wysiłku duchowego mając postawę, że przyroda sama to wykona, wyzwolenia dostąpię w sposób naturalny”; takie zadowolenie zwie się ambha, bo jest przyczyną utkwienia w sansarze.

54niepodejmowania wysiłku duchowego uznawszy coś za przyczynę, np. twierdząc, że jest to dopiero możliwe po porzuceniu domu; takie zadowolenie zwie się salila.

55zadowolenie się, że wyzwolenie nastąpi w odpowiednim czasie; zwie się ogha.

56niepodejmowanie wysiłku, twierdząc, że osiągnięcie wyzwolenia zależy od własnego losu (szczęścia).

57Odpowiadają pięciu niepragnieniom (vairāgya), są to: 1) Pārā - gdy się wstrzymuje od zabiegania o rzeczy z powodu trudu, jaki to daje. 2) Supārā - brak troski o rzeczy. 3) Pārāpārā - nie używanie przedmiotu z powodu jego zużywania się / niszczenia. 4)Anuttamāmbha - porzucenie doznania w przekonaniu, że rozwija ono pragnienia, a w konsekwencji i cierpienie. 5) Uttamāmbha - porzucenie doznania uznając je za związanie z krzywdzeniem innych istot; rodzi ono współczucie.

58Według Mathary: Brahma, Pradżapati, Indra, przodkowie (pitarah), gandharwowie, jakszowie, rakszasy i pisiacze - powiązane z nimi istoty; wg Dżajamangali zamiast Indry i przodków są Sūrja i asury.

59Bydło (paśu), ptactwo (pakṣin), zwierzęta łowne (mrga), gady (sarisṛp) i rośliny (sthāvara).

60Ludzkość (manuṣya)

61in. wersja: od tej [lingi] jest całe cierpienie

62U Gaudapady i Waczaspatiego zamiast samāsena (wszystko, cały) jest svabhavena (w sposób naturalny). Zatem przekład byłby: przeto cierpienie jest naturalne.

63T.R.: „To [przedsięwzięcie, stopniowa ewolucja] od Intelektu aż do grubych elementów, które wykonywa natura dla wyzwolenia poszczególnych puruszy (po kolei) jest przedsięwzięciem [podjętym] dla dobra drugiego jakby dla własnego dobra.

64siedmioma z ośmiu bhaw.

65poznaniem (jńāna)

66wszystkie bhawy z wyjątkiem poznania (jńāna).

67bhoga i apavarga

Przekład z sanskrytu: Filip Ruciński (Warszawa, 1999)

Dział: