Podstawowe terminy związane z rytmem w indyjskiej muzykologii

Podstawowe terminy związane z rytmem w indyjskiej muzykologii1

Tāla. Słownik Amara Sinhy (z IV w. n.e),czyliAmarakoṣa podaje, że tāla jest „wymiarem działania czasu” (tālaḥ kāla-kriyā-mānam). Monier Williams podaje, że etymologia terminu jest wątpliwa. Jakkolwiek warto zwrócić uwagę, jak ten termin rozumieją starożytni autorzy. Ocean muzyki (Saṅgīta-ratnākara), podstawowe dzieło na temat muzyki, wyjaśnia termin w następujący sposób:

tālas tala-pratiṣṭhāyām iti dhātor yañi smṛtaḥ |
gītaṃ vādyaṃ tathā nṛttaṃ yatas tāle pratiṣṭhitam || (Saṅgīta-ratnākara)

„Wiarygodne traktaty wywodzą słowo tāla (rytm) od pierwiastka [tal] z przyrostkiem -a (yañ) w znaczeniu równej podstawy (tala) i mocnego utwierdzenia (pratiṣṭhā). Przeto pieśń, gra instrumentalna i taniec są mocno utwierdzone w rytmie.”2

Rytm odmierza się dłonią, bądź wystukuje na instrumencie perkusyjnym.

a) W pierwszej zwrotce rozdziału o rytmie Traktatu o teatrze (Nāṭya-śāstra)3, Bharata Muni mówi o instrumencie perkusyjnym, zwanym tāla, którym wybija się rytm. Być może chodzi o talerze, które trzyma się w dłoniach? Traktat charakteryzuje talę jako charakterystyczną funkcję instrumentów zwanych zbiorczo 'zwartymi' (ghana), do których zalicza się np. cymbały4; nie są to jednak instrumenty perkusyjne.

līb) Autor tłumaczenia NŚ, Manmohan Ghosh, podaje w przypisie5, że pierwotnie termin tāla odnosił się do wybijania rytmu klaskaniem dłoni, ponieważ tala (z krótkim a) oznacza powierzchnię dłoni. W poemacie Kalidasy pt. Obłok posłańcem niebiański bohater powiada: „Ukochana tańczyła dla mnie z rytmami (tāla) pięknymi od dźwięcznych bransolet” (tālaiḥ śiñjā-valaya-subhagaiḥ nartito kāntayā me)6. Zasugerowane jest tu słowo 'dłonie'. Tak też powszechnie odczuwa się ten termin w Indiach współczesnych: klaskanie to 'granie klaszczącymi dłońmi' (tālī bajānā), gdzie 'klaszczące dłonie' w hindi oddaje się słowem tālī. Ponadto miara długości mierzona rozpostartymi palcami (między kciukiem a palcem środkowym) to również tāla.

c) A może jednak chodzi o wybijanie rytmu stopami? Najbardziej pierwotnym znaczeniem słowa tala (z krótkim a) jest 'podeszwa stopy'. A 'bransolety' (śiñjā) u Kalidasy mogą równie dobrze stanowić ozdobę stóp. W klasycznym tańcu indyjskim bhārat-nāṭyam istnieje system wybijania rytmu, zwany w telugu aḍavū. Zgodnie z GARG ((I) 2008: 50) termin znaczy dosł. 'długość stopy' i stosuje się do 90 początkowych układów (rytmów) w tańcu, wybijanych stopami. Ponadto, jak pisze ten sam autor, w tańcu śabda-nṛtya rozpowszechnionym w Karnatace 'dźwięki muzyki należy wyrażać członkami ciała, emocje oczami, rytm (tāla) i tempo (laya) - stopami (…)'7

Na koniec, aby zakończyć dywagacje na temat pochodzenia terminu 'rytm' w muzyce indyjskiej trzeba powiedzieć, że w hindi termin tālī ('klaskanie dłońmi'), zdający się (być może pozornie) pokrewnym z sanskryckim tāla, może wywodzić się nie tyle od tal, ile od sanskryckiego pierwiastka taḍ – uderzać (np. w bęben). Cerebralne w językach drawidyjskich często odpowiada cerebralnemu , a ono z kolei zgodnie z prawidłowościami językowymi może przejść w l. Stąd tāla, tāḷa i tāḍa mogły się mieszać i nie wykluczone, że termin sanskrycki 'rytm' – tāla, również pochodzi od 'uderzania'.

W muzyce indyjskiej (NŚ) wyróżnia się rytm klasyczny (dosł. 'wzorzec', mārga) i ludowy (deśī). Zgodnie z NŚ na rytm składają się trzy elementy:

      1. kalā,

      2. kriyā,

      3. laya.

Poniżej przedstawiam próbę charakterystyki każdego z nich:

kalā (cząstka, ułamek) – subtelny (mały) 'odcinek' czasowy.

W pewnym szczególnym znaczeniu w związku z rytmem, długa / ciężka miara (guru-mātrā) jest określana pojedynczą 'ciężką cząstką' (guru-kalā); jest to 'pełna cząstka' (pūrṇa-kalā). Ponieważ kalā znaczy też 'drobna cząstka Księżyca', pełna cząstka zawiera szesnaście wszystkich drobnych cząstek Księżyca od nowiu do pełni. To ona – pełna kalā, jest podstawową jednostką miary składającą się z dwóch lekkich / krótkich (laghu) jednostek, odpowiadających dwóm fazom księżyca – rosnącej i malejącej. Jasna połowa tarczy Księżyca zamienia się w ciemną, a ta znów w jasną. Mówi się, że każda 'miara' zawiera w sobie w proporcji zależnej od fazy zarówno znaczenia 'dosłowne' (bezpośrednie, vācya) i sugerowane (lakṣya), że oddziałuje jednocześnie na świadomość i podświadomość uczestnika przedstawienia.

mātrā – jednostka wyrażająca długość w poszczególnym rytmie, 'miara'. Miarę (mātrā) określa się jako 'cząstkę' (odcinek czasowy, kalā). W jednostce 'ciężkiej' (guru) jest osiem zgłosek (akṣara).

akṣara 'zgłoska' = mātrā(wg NŚ) 

aṅga 'człon' części, elementy miary rytmu:

1 virāma 'spoczynek', 'pauza' = ardha-mātrā ('półmiara'), = 1 kalā (drobna cząstka Księżyca) = ½ anudruta. Symbol 'spoczynku: półksiężyc .

1 anudruta ('jeszcze szybszy') = 1 akṣara (zgłoska) = 1 mātrā (jednostka miary) w rytmach tzw. yatākṣara, czyli takich, w których jednostka miary pokrywa się ze zgłoską (akṣara), liczy się je zgłoskami; = 16384 kṣaṇa (chwile).... Wg GARG 2008: 483 taką jedną miarę ma tzw. 'spoczynek' (virāma ).

1 druta (szybki) = 2 akṣara (2 mātrā). Symbol: ○.

1 laghu (lekki, krótki) = 4 akṣara (4 mātrā). Symbol: .

1 guru (ciężki, długi) = 2 laghu = 8 akṣara (8 mātrā, zarazem 16 kalā – cząstek księżycowych). Symbol: .

1 pluta (przedłużony, dosł. 'taki, który odpłynął')8 = 3 laghu = 12 akṣara (12 mātrā)

1 kākapada (kruczy głos)9 = 4 laghu = 16 akṣara (16 mātrā)

Przykład wzoru zgodności miar lekkich (laghu) ze zgłoskami (akṣara) wg NŚ. Jest to tzw. metrum 'czworokątne' (caturasra), czy też 'parzyste' (yugma).

zgłoska: cañcatpu taḥ – –

miara: 1 2 3 4 5 6 7 8

W definicjach metrów wiersza w sanskryckiej prozodii, czyli tzw. w chando-viciti, termin akṣara odnosi się do jednej zgłoski krótkiej lub długiej, która według systemu muzyki, powinna mieć długość 4 zgłosek. Nadal jednak miarą odmierza się długości zgłosek: krótka trwa jedną miarę, długa – dwie. Ta sama terminologia tu oznacza coś trochę innego.

chandas – metrum; chando-viciti – metryka.

ardha-mātrā – pół miary. Jest 1/16 guru, jest to tzw. księżycowa kalā (FR)

kriyā (dosł. 'czynność', 'wykonanie') – w muzyce chodzi o tzw. pāta-kriyā ('czynność uderzania'), czyli wybijanie lub brak wybijania miar (mātrā) rytmu. Miara, którą się zaznacza klaszcząc w dłonie, nazywa się 'dźwięczną' (saśabda, NŚ 31.30-31), a we współczesnym hindi 'klaskaną' – tālī. Obok nich występują jednostki tzw. 'bezdźwięczne' ('bezgłośne', niḥśabda), współcześnie zwane z po persku 'pustymi' – khālī. Na przykład w podstawowym rytmie tzw. pierwotnym (ādi-tala)10, składającym się z 8 miar, czyli: laghu (krótkiej) – guru (długiej)laghu (krótkiej), dźwięczne uderzenia padają wyłącznie na pierwszej, drugiej i czwartej ćwiartce; trzecia ćwiartka jest 'pusta'. W zależności od stopnia akcentowania i miejsca w danym metrum, dźwięczne jednostki mają swoje nazwy: stały (dhruva), 'mocny upadek' (sannipāta), uderzający (pātī), oraz przytłumiony (śāmya). Bezdźwięczne są wskazywane ruchem odwodzącym dłoni od siebie, np. tzw. āvāpa (wyrażany ruchem przypominającym rozrzucanie ziarna siewnego, od vap -siać), 'wychodzenie' (niṣkrāma), 'rozrzucenie' (vikṣepa) oraz 'wchodzenie' praveśaka. Wszystkie krije mają swój zapis symboliczny i są wyrażane uderzeniami bądź ruchem dłoni.

laya. Definicja NŚ: „Laya się składa z [równej] długości małego odcinka czasowego” (kalā-kāla-kṛto layaḥ)11. Jest to czas przerwy między między dwoma momentami uderzenia rytmu (kriyā), będący rozciągnięciem (przedłużeniem vistār) wcześniejszego uderzenia. Warunkuje tempo, stąd tłumaczy się je jako gati - tempo. ( poprawić bo to nie tak!)

Tempo (laya) może być 'powolne' (vilambita), umiarkowane ('średnie', madhya) albo 'szybkie' (druta). Są też i inne miary tempa:

āḍī – tempo 1½ razy szybsze

kuāḍī – tempo 1 ¼ razy szybsze.

biāḍī – tempo szybsze 1 ¾ raza. Itd.

gati (dosł. 'bieg' 'chód') –tempo.

1 Jest to zaczątek pracy, na temat indyjskiej filozofii rytmu, wstępna próba opracowania terminologii, na razie w formie słowniczka termnów muzycznych, gdzie próbuję dobrać polskie odpowiedniki. Nie poruszam tutaj jeszcze kwestii filozoficznych – na to przyjdzie czas w następnym artykule.

2tala – poziom, płaszczyzna, płaska najniżej powierzchnia; podstawa, grunt.

3NŚ 31.1.

4Zgodnie z przekładem GHOSH 2002, NŚ 31.1.

5GHOSH (II) 2003: 53 p.1.

6Mdū 79.

7GARG 2008: 50

8Podobny podział i identyczna terminologia występuje w fonetyce sanskryckiej, gdzie mówi się o trzech miarach samogłosek: krótkiej / lekkiej, długiej / ciężkiej oraz przedłużonej (pluta). Ich ilustrację podaje gramatyczna formuła Paniniego (ok. IV w p.n.e.): „Samogłoska 'u' jest krotka, długa, przedłużona” (ukāro'j-jhrasva-dīrgha-plutaḥ. PSū. 1.1.5). Komentator dodaje, że zwrotka odnosi się do piania koguta, który w sanskrycie pieje podobnie jak po polsku: kuk-ku-ruu-kuuu: pierwsze 'u' są krótkie, trzecie jest długie, czwarte przedłużone.

9Znów odniesienie do głosu ptaka, tym razem kruka.

10W muzyce południowo-indyjskiej z Karnataki. W północnych Indiach jego podwójna forma, bo składająca się z 16 miar, znana jest jako tīn-tāl, 'trój-rytm' / 'uderzony trzy razy'. Nazwę tę tłumaczy się właśnie tym, że trzecie z czterech głównych uderzeń jest puste. Oba rytmy są najważniejszymi rytmami muzyki indyjskiej i oba zawierają się we wzorcowym rytmie podanym w NŚ jako cac-cat-pu-ṭaḥ.

Autor: Filip Ruciński

Bibliografia

Ghosh, Manmohan: Nāṭyaśāstra ascribed to Bharata-muni. Varanasi 2003. 
Garg, L.N.: Sa
ṅgīt-viśārada, Saṅgīt Kāryālaya, Hathras 2002. 

Garg, L.N.: Bharatnāṭyamī, t.1, Saṅgīt Kāryālaya, Hathras 2008. 

Muslagānvkar, Vimalā: Bārtīy sṅgīt-śāstra kā darśanaparak ānuśīlan. Saṅgīt Risarć Akādami , Kalkatta 1995

 

Dział: